Rozwój mowy dziecka jest fascynującym procesem, który postępuje równolegle z rozwojem motoryki narządów artykulacyjnych. Mówienie to umiejętność, której dzieci uczą się stopniowo, w miarę dojrzewania różnych organów mowy. Warto zrozumieć, że żaden z tych organów nie jest w pełni gotowy do funkcjonowania od chwili narodzin.
Składniki rozwoju mowy
Mowa rozwija się dzięki skoordynowanej aktywności muskulatury języka, warg, gardła, podniebienia, krtani oraz płuc. Koordynacja tych elementów wymaga czasu i aktywnych ćwiczeń, które dziecko wykonuje w sposób naturalny. Prawidłowy rozwój mowy przebiega etapami, z których każdy charakteryzuje się specyficznymi cechami dla danego wieku.
Genetyka a środowisko w rozwoju mowy
Rozwój mowy dziecka jest uwarunkowany genetycznie i zależy od wrodzonych właściwości organizmu człowieka. Niemniej, jest on możliwy jedynie w kontakcie ze środowiskiem społecznym, w interakcji z innymi ludźmi. W procesie tym współgrają czynniki biologiczne i społeczne.
Cztery okresy rozwoju mowy
W rozwoju mowy wyróżnia się cztery główne okresy:
- Okres melodii (0-1 rok życia)
- Okres wyrazu (1-2 lata życia)
- Okres zdania (2-3 lata życia)
- Okres swoistej mowy dziecięcej (3-7 lat życia)
Okres melodii (0-1 rok życia)
Początkowo dziecko komunikuje się za pomocą krzyku. Krzyk niemowlęcia jest jednym z pierwszych sposobów porozumiewania się z otoczeniem. Rodzice szybko uczą się rozpoznawać, czy krzyk oznacza głód, mokrą pieluchę czy zimno. Krzyk jest także ćwiczeniem dla narządu oddechowego – wdech jest krótki, a wydech długi i powolny.
W wieku 2-3 miesięcy dziecko zaczyna wydawać różne dźwięki, znane jako głużenie lub gruchanie. Towarzyszą one nieskoordynowanym ruchom ciała i kończyn. Głużenie, chociaż jeszcze nie jest mową, stanowi świadome ćwiczenie narządów artykulacyjnych. Dzieci głużą zarówno samogłoski, jak i spółgłoski, tworząc różnorodne kombinacje dźwięków.
W drugiej połowie pierwszego roku życia dziecko zaczyna gaworzyć. Gaworzenie to zamierzone powtarzanie dźwięków, które dziecko naśladuje z otoczenia lub powtarza przypadkowo wydane dźwięki. Gaworzenie jest również treningiem słuchu.
Pod koniec pierwszego roku życia dziecko rozumie już wiele słów i spełnia proste polecenia. Pojawiają się pierwsze wyrazy takie jak „mama”, „tata” czy „baba”. Rozwój mowy w tym okresie postępuje równolegle z rozwojem fizycznym, gdzie fazie głużenia odpowiada umiejętność unoszenia głowy, gaworzeniu – umiejętność siadania, a pierwszym wyrazom – pozycja pionowa i stawanie.
Okres wyrazu (1-2 lata życia)
W tym okresie dziecko zaczyna używać wszystkich samogłosek (a, o, e, u, i, y) z wyjątkiem nosowych (ą, ę). Spośród spółgłosek wymawia p, b, m, t, d, n, k, ś, a czasem ć. Inne spółgłoski zastępuje łatwiejszymi do artykulacji, często upraszczając grupy spółgłoskowe. Charakterystyczne jest wymawianie tylko pierwszej sylaby lub końcówki wyrazu.
Okres zdania (2-3 lata życia)
W okresie zdania mowa dziecka ulega dalszemu doskonaleniu. Dziecko powinno być w stanie wypowiadać głoski:
- Wargowe: p, b, m oraz zmiękczone: pi, bi, mi
- Wargowo-zębowe: f, w, fi, wi
- Środkowojęzykowe: ś, ź, ć, dź, ń, ki, gi
- Tylnojęzykowe: k, g, ch, ki, gi
- Przedniojęzykowo-zębowe: t, d, n
- Przedniojęzykowo-dziąsłowe: l, li
Wszystkie samogłoski, w tym nosowe ą, ę, powinny być już obecne w mowie dziecka. Mimo to, w mowie spontanicznej mogą występować zamiany, np. a=o, e=a, i=y, co jest związane z niewykształconą sprawnością narządów artykulacyjnych.
Pod koniec tego okresu mogą pojawić się głoski s, z, c, dz, a nawet sz, ż, cz, dż, choć nie zawsze są one poprawnie wymawiane. Często zamieniane są na łatwiejsze dźwięki z powodu małej sprawności artykulacyjnej. Zjawisko seplenienia rozwojowego, gdzie dziecko np. wymawia „szafa” jako „safa” lub „śafa”, jest całkowicie normalne.
Okres swoistej mowy dziecięcej (3-7 lat życia)
W tym okresie dziecko zaczyna odróżniać dźwięki s, z, c, dz od ich miękkich odpowiedników (ś, ź, ć, dź). Pod koniec czwartego roku życia pojawia się głoska r, która wcześniej była pomijana lub zastępowana inną. Około 4-5 roku życia dziecko zaczyna wymawiać głoski sz, ż, cz, dż, choć mogą być one jeszcze zastępowane łatwiejszymi dźwiękami.
W wieku 5 lat mowa dziecka jest już w zasadzie zrozumiała. Głoski sz, ż, cz, dż, które pojawiły się wcześniej, zaczynają się ustalać. Dziecko potrafi je poprawnie powtórzyć, choć w mowie potocznej mogą jeszcze występować zamiany. Głoska r powinna być już wymawiana, choć często pojawia się dopiero w tym okresie. Grupy spółgłoskowe są nadal upraszczane.
Podsumowanie
Rozwój mowy dziecka jest procesem złożonym, wymagającym czasu i aktywnych ćwiczeń. Każdy z okresów rozwoju mowy charakteryzuje się specyficznymi cechami, które są normalne dla danego wieku. Ważne jest, aby rodzice i opiekunowie byli świadomi tych etapów i wspierali dziecko w naturalnym rozwoju mowy, nie martwiąc się o drobne opóźnienia czy zamiany głosek. Regularne ćwiczenia, cierpliwość i zachęcanie do komunikacji są kluczowe dla prawidłowego rozwoju umiejętności językowych dziecka.
